قرار دادن پاها روی داشبورد خودرو یکی از عادت‌های خطرناکی است که برخی سرنشینان جلو به‌ویژه در سفرهای طولانی برای استراحت و کاهش خستگی انجام می‌دهند. اگرچه این وضعیت ممکن است در نگاه اول راحت و بی‌خطر به نظر برسد، اما در صورت وقوع تصادف می‌تواند به شکستگی‌های شدید استخوانی، آسیب‌های جبران‌ناپذیر ستون فقرات، صدمات مغزی و حتی مرگ سرنشین منجر شود. مهم‌ترین عامل افزایش خطر در چنین شرایطی، عملکرد کیسه هوای سرنشین جلو است؛ سامانه‌ای که برای محافظت از جان افراد طراحی شده، اما در صورت قرارگیری نامناسب بدن می‌تواند خود به عاملی برای ایجاد آسیب‌های شدید تبدیل شود.
بسیاری از سرنشینان تصور می‌کنند کیسه هوا یا ایربگ همانند یک بالش نرم عمل می‌کند و هنگام تصادف به‌آرامی باز می‌شود تا از برخورد بدن با قسمت‌های سخت کابین جلوگیری کند. با این حال، عملکرد واقعی این سامانه تفاوت زیادی با چنین تصوری دارد. کیسه هوا به کمک یک سامانه تولید گاز بسیار سریع باز می‌شود و در کسری از ثانیه به حجم موردنیاز می‌رسد. سرعت بالای باز شدن آن برای محافظت از سرنشین در لحظات اولیه تصادف ضروری است، اما همین ویژگی می‌تواند برای افرادی که در موقعیت نامناسب نشسته‌اند، بسیار خطرناک باشد.
سامانه‌های ایمنی غیرفعال خودرو بر اساس وضعیت استاندارد نشستن سرنشینان طراحی و تنظیم می‌شوند. در این وضعیت، فرد باید روی صندلی به‌درستی قرار گرفته باشد، کمربند ایمنی را بسته و پاهای خود را روی کف خودرو گذاشته باشد. آزمایش‌های تصادف و تنظیم عملکرد سامانه‌های ایمنی نیز عمدتاً بر مبنای همین شرایط انجام می‌شوند. زمانی که سرنشین پاهای خود را روی داشبورد قرار می‌دهد، موقعیت بدن نسبت به کمربند ایمنی و کیسه هوا تغییر می‌کند و در نتیجه، نحوه انتقال نیروهای ناشی از تصادف به اندام‌های مختلف بدن نیز متفاوت خواهد بود.
کیسه هوا بخشی از سامانه مهار ایمنی مکمل خودرو یا SRS است. استفاده از واژه مکمل در نام این سامانه نشان می‌دهد که ایربگ برای عملکرد در کنار کمربند ایمنی طراحی شده و به‌تنهایی جایگزین آن نیست. در واقع، کمربند ایمنی وظیفه کنترل حرکت بدن در لحظه برخورد را بر عهده دارد و کیسه هوا با کاهش شدت برخورد سر و بالاتنه با بخش‌های داخلی خودرو، نقش تکمیلی خود را ایفا می‌کند.
عملکرد کیسه هوا در یک تصادف شدید از جلو طی چند مرحله و در زمانی بسیار کوتاه انجام می‌شود. در حدود ۱۵ میلی‌ثانیه نخست پس از آغاز برخورد، حسگرهای شتاب خودرو تغییرات ناگهانی حرکت و کاهش سرعت را ثبت می‌کنند. اطلاعات این حسگرها به واحد کنترل کیسه هوا یا ACU ارسال می‌شود و در صورت تشخیص شرایط لازم برای فعال‌سازی، فرمان باز شدن ایربگ صادر خواهد شد.
در مرحله بعد که معمولاً طی حدود ۱۵ تا ۲۰ میلی‌ثانیه پس از شروع برخورد رخ می‌دهد، چاشنی الکتریکی سامانه فعال شده و فرایند تولید یا آزادسازی سریع گاز در مولد کیسه هوا آغاز می‌شود. در فاصله تقریبی ۲۰ تا ۴۵ میلی‌ثانیه، پوشش مخصوص محفظه ایربگ در داشبورد از محل‌های تعیین‌شده باز شده و کیسه با سرعت بسیار بالا به سمت فضای مقابل سرنشین گسترش پیدا می‌کند. سپس در حدود ۴۵ تا ۸۰ میلی‌ثانیه، با برخورد بدن سرنشین به کیسه هوا، گاز از دریچه‌های مخصوص آن به‌صورت کنترل‌شده خارج می‌شود تا بخشی از انرژی جنبشی بدن جذب شود. این زمان‌بندی تقریبی است و بسته به نوع خودرو، طراحی ایربگ و شدت برخورد تغییر می‌کند.
برای درک سرعت عملکرد این سامانه کافی است بدانیم که یک پلک زدن معمولی انسان حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلی‌ثانیه طول می‌کشد، در حالی که کیسه هوای جلو می‌تواند در حدود ۳۰ تا ۵۰ میلی‌ثانیه باز شود. سرعت گسترش بخش جلویی کیسه هوا نیز در برخی سامانه‌ها به حدود ۱۶۰ تا ۳۲۰ کیلومتر بر ساعت می‌رسد. این سرعت نشان می‌دهد که تماس مستقیم اندام‌های بدن با کیسه هوا در مرحله باز شدن تا چه اندازه می‌تواند خطرناک باشد.
کیسه هوای سرنشین جلو معمولاً از نمونه نصب‌شده در فرمان بزرگ‌تر است، زیرا فاصله بیشتری میان سرنشین و محل نصب آن وجود دارد. حجم برخی از این کیسه‌ها به حدود ۱۲۰ تا ۱۴۰ لیتر می‌رسد و ممکن است دو تا سه برابر حجم ایربگ راننده باشد. البته اندازه دقیق کیسه هوا به طراحی کابین و نوع سامانه ایمنی خودرو بستگی دارد.
از نظر ساختار فنی نیز سامانه تولید گاز ایربگ در طول سال‌های گذشته تغییرات قابل‌توجهی داشته است. در نمونه‌های قدیمی‌تر از ترکیباتی مانند سدیم آزید استفاده می‌شد، اما در بسیاری از سامانه‌های جدید، ترکیباتی نظیر گوانیدین نیترات یا مولدهای گاز هیبریدی به کار می‌روند. سامانه‌های هیبریدی می‌توانند از ترکیب گاز فشرده مانند آرگون و یک ماده پیشران استفاده کنند. هدف تمامی این فناوری‌ها، تولید یا آزادسازی حجم موردنیاز گاز در زمانی بسیار کوتاه است.
نیروی ناشی از باز شدن کیسه هوا نیز می‌تواند بسیار زیاد باشد. هرچند مقدار دقیق این نیرو به طراحی ایربگ، فشار داخلی، سطح تماس و موقعیت جسم بستگی دارد، در برخی شرایط بارهای لحظه‌ای در مقیاس چند کیلونیوتن ایجاد می‌شوند. بنابراین قرار گرفتن پا یا ساق مستقیماً مقابل محفظه خروج ایربگ می‌تواند باعث انتقال نیروی شدید به استخوان‌ها و مفاصل شود.
یکی از مهم‌ترین پیامدهای قرار دادن پا روی داشبورد، پرتاب ناگهانی اندام‌های تحتانی به سمت بالاتنه و سر است. هنگامی که پاشنه یا ساق پا در مسیر باز شدن کیسه هوا قرار داشته باشد، گسترش سریع ایربگ می‌تواند پاها را با شدت به سمت بالا و عقب حرکت دهد. هم‌زمان، بر اثر اینرسی ناشی از تصادف، سر و بالاتنه سرنشین تمایل دارند به سمت جلو حرکت کنند.
ترکیب این دو حرکت ممکن است باعث برخورد شدید زانوها با صورت و سر شود. در چنین شرایطی احتمال شکستگی استخوان پیشانی، فک، بینی و استخوان‌های اطراف چشم افزایش می‌یابد. همچنین برخورد زانو با سر می‌تواند به ضربه مغزی، آسیب‌های شدید صورت و در موارد بسیار سنگین به صدمات تهدیدکننده حیات منجر شود.
خطر دیگر به مفصل ران و استخوان لگن مربوط می‌شود. استخوان ران یا فمور از مقاوم‌ترین استخوان‌های بدن انسان است، اما مقاومت بالای آن به معنای مصونیت در برابر نیروهای شدید و غیرطبیعی نیست. زمانی که پاها روی داشبورد قرار دارند، مفصل ران در زاویه‌ای متفاوت از وضعیت طبیعی نشستن قرار می‌گیرد و در صورت تصادف، نیروهای واردشده به آن می‌توانند بسیار مخرب باشند.
در لحظه برخورد، حرکت لگن به سمت جلو و جابه‌جایی ناگهانی پاها بر اثر باز شدن ایربگ می‌تواند گشتاور خمشی شدیدی در ناحیه مفصل ران ایجاد کند. این وضعیت احتمال دررفتگی مفصل ران، شکستگی استخوان ران و آسیب به حفره استابولوم یا همان کاسه مفصل ران را افزایش می‌دهد.
دررفتگی خلفی مفصل ران، شکستگی گردن استخوان ران و شکستگی‌های پیچیده کاسه لگن از جمله آسیب‌هایی هستند که ممکن است در چنین حوادثی مشاهده شوند. شدت این صدمات گاهی به اندازه‌ای است که فرد به جراحی‌های پیچیده، بازسازی مفصل یا حتی تعویض مفصل ران نیاز پیدا می‌کند. همچنین احتمال باقی ماندن محدودیت حرکتی، درد مزمن و ناتوانی دائمی در برخی مصدومان وجود دارد.
قرار دادن پا روی داشبورد علاوه بر افزایش خطر آسیب به اندام‌های تحتانی، می‌تواند عملکرد کمربند ایمنی را نیز مختل کند. کمربند سه‌نقطه‌ای خودرو به گونه‌ای طراحی شده است که بخش پایینی آن روی استخوان‌های مقاوم لگن قرار بگیرد. در این حالت، بخش مهمی از نیروهای ناشی از تصادف از طریق ساختار استخوانی بدن تحمل می‌شود و فشار کمتری به اندام‌های داخلی شکم وارد خواهد شد.
با بالا آوردن پاها و قرار دادن آن‌ها روی داشبورد، وضعیت لگن تغییر می‌کند و ممکن است به سمت عقب بچرخد. این تغییر وضعیت می‌تواند باعث جابه‌جایی بخش پایینی کمربند از روی استخوان‌های لگن به سمت شکم شود. در نتیجه، هنگام تصادف، نیروی مهارکننده کمربند به جای انتقال مناسب به استخوان‌های مقاوم، ممکن است مستقیماً به بافت‌های نرم شکم وارد شود.
یکی از پیامدهای احتمالی این وضعیت، پدیده‌ای موسوم به سابمارینینگ یا سر خوردن بدن از زیر بخش کمری کمربند ایمنی است. در این حالت، لگن سرنشین در جریان برخورد به سمت جلو حرکت می‌کند و کمربند می‌تواند فشار شدیدی به ناحیه شکم وارد کند.
چنین فشاری احتمال آسیب به اندام‌های داخلی مانند کبد، طحال و روده‌ها را افزایش می‌دهد. همچنین نیروهای غیرطبیعی واردشده به ستون فقرات ممکن است باعث آسیب مهره‌های کمری و ساختارهای اطراف آن شوند. بنابراین حتی اگر سرنشین کمربند ایمنی خود را بسته باشد، قرار دادن پا روی داشبورد می‌تواند میزان محافظت این سامانه را به شکل قابل‌توجهی کاهش دهد.
نکته مهم دیگر این است که خطر ناشی از این رفتار تنها به تصادف‌های شدید در بزرگراه محدود نمی‌شود. برخلاف تصور برخی رانندگان و سرنشینان، کیسه‌های هوای جلو لزوماً فقط در برخوردهای بسیار پرسرعت فعال نمی‌شوند. تصمیم‌گیری برای باز شدن ایربگ بر اساس مجموعه‌ای از اطلاعات شامل شدت و جهت برخورد، تغییر سرعت خودرو و الگوی کاهش شتاب انجام می‌شود.
در بسیاری از خودروها، آستانه فعال‌سازی کیسه هوای جلو می‌تواند با شدت برخورد به یک مانع ثابت در سرعتی حدود ۱۳ تا ۲۳ کیلومتر بر ساعت قابل مقایسه باشد؛ هرچند این محدوده بسته به طراحی خودرو و شرایط تصادف متفاوت است. بنابراین حتی برخوردهایی که در سرعت‌های نسبتاً پایین شهری رخ می‌دهند نیز ممکن است به باز شدن کیسه هوا منجر شوند.
این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا در یک برخورد شهری که سرنشین در وضعیت صحیح نشسته و کمربند ایمنی خود را بسته است، سامانه‌های محافظتی می‌توانند شدت آسیب را کاهش دهند. اما اگر پاهای همان سرنشین روی داشبورد قرار داشته باشد، باز شدن ناگهانی کیسه هوا ممکن است آسیب‌هایی بسیار شدیدتر از آنچه از ظاهر تصادف انتظار می‌رود ایجاد کند.
پیشرفت فناوری ایمنی خودرو نیز این خطر را به‌طور کامل برطرف نکرده است. در نسل‌های جدید کیسه هوا که با عنوان ایربگ‌های پیشرفته شناخته می‌شوند، از فناوری‌هایی مانند باز شدن چندمرحله‌ای، حسگرهای تشخیص وزن سرنشین و سامانه‌های ارزیابی موقعیت صندلی استفاده می‌شود.
در ایربگ‌های دومرحله‌ای، سامانه می‌تواند متناسب با شرایط برخورد، نحوه و شدت باز شدن کیسه هوا را تنظیم کند. حسگرهای وزن نیز در برخی خودروها برای تشخیص حضور سرنشین یا شرایطی مانند قرار داشتن کودک روی صندلی مورد استفاده قرار می‌گیرند. با این حال، وجود چنین فناوری‌هایی به معنای ایمن بودن قرار دادن پا روی داشبورد نیست.
در برخی خودروهای پیشرفته، سامانه‌های تشخیص وضعیت سرنشین نیز توسعه یافته‌اند، اما نباید تصور کرد که این تجهیزات در تمامی شرایط قادر به شناسایی پاهای قرارگرفته روی داشبورد و جلوگیری از آسیب ناشی از باز شدن ایربگ هستند. بنابراین حتی در خودروهای جدید و مجهز به سامانه‌های ایمنی پیشرفته نیز رعایت وضعیت صحیح نشستن ضروری است.
برای کاهش خطر آسیب در تصادف، سرنشین جلو باید پشتی صندلی را در وضعیتی نسبتاً عمودی و متناسب با طراحی خودرو تنظیم کند، به‌گونه‌ای که کمر و شانه‌ها به‌درستی توسط صندلی حمایت شوند. هر دو پا نیز باید روی کف خودرو قرار بگیرند و از گذاشتن پاها روی داشبورد، شیشه جلو یا بخش‌های مرتفع کابین خودداری شود.
همچنین تنظیم فاصله مناسب صندلی از داشبورد اهمیت زیادی دارد. توصیه‌های ایمنی معمولاً بر حفظ فاصله کافی میان بالاتنه و محل استقرار کیسه هوا تأکید دارند و فاصله حدود ۲۵ سانتی‌متر یا بیشتر می‌تواند به‌عنوان یک راهنمای عمومی مطرح باشد. با این حال، وضعیت دقیق صندلی و فاصله ایمن باید مطابق دستورالعمل سازنده خودرو تنظیم شود.
کمربند ایمنی نیز باید به‌درستی بسته شود؛ به‌طوری که بخش پایینی آن روی لگن قرار بگیرد و قسمت مورب از روی شانه و قفسه سینه عبور کند. قرار دادن کمربند پشت کمر یا زیر بازو، خواباندن بیش از حد پشتی صندلی و بالا آوردن پاها همگی می‌توانند عملکرد سامانه‌های ایمنی را در زمان تصادف مختل کنند.
در مجموع، قرار دادن پا روی داشبورد رفتاری است که ممکن است تنها برای چند دقیقه احساس راحتی بیشتری ایجاد کند، اما در صورت وقوع تصادف، پیامدهای بسیار سنگینی به همراه داشته باشد. باز شدن کیسه هوا در چند ده میلی‌ثانیه، حرکت ناگهانی پاها به سمت سر، وارد شدن نیروهای شدید به مفاصل ران و لگن و اختلال در عملکرد کمربند ایمنی، مجموعه‌ای از عوامل خطرناک هستند که احتمال آسیب‌های شدید و حتی مرگ سرنشین جلو را افزایش می‌دهند.
از این رو، حتی در سفرهای طولانی و هنگام حرکت با سرعت پایین نیز باید از قرار دادن پا روی داشبورد خودداری کرد. در صورت احساس خستگی، توقف در محل مناسب و استراحت خارج از خودرو راهکار ایمن‌تری است. رعایت وضعیت صحیح نشستن و استفاده درست از کمربند ایمنی، شرط اساسی عملکرد مؤثر کیسه هوا و سایر تجهیزات محافظتی خودرو محسوب می‌شود.
نظر شما چیست؟